خرید اینترنتی کتاب و نوشت افزار

این روزها که وقت جشن‌های اول‌زمستانی مردم دنیاست، بحث‌های تاریخی درباره ارتباط بین این جشن‌ها و آداب‌و‌رسوم‌شان هم داغ است. در ایران به‌خصوص ارتباط بین«یلدا» و مراسم «نوئل» یا «کریسمس» در چندین‌سال گذشته محل جرّوبحث بوده است. پس شاید در روزهای حدّفاصل جشن نوئل کلیسای غربی(کاتولیک و پروتستان) و شرقی(اتدوکس و ارمنی) بد نباشد راجع به این موضوع و افسانه‌هایش حرف بزنیم.

در درجه اول، کریسمس چیست؟ از اسمش(Christ-mass) برمی‌آید جشنی است برای دوران «مسح مسیح». کریسمس، اسم یک مراسم چندروزه است که در آن، «تولد» مسیح(که اسم دیگر این جشن، «نوئل»، هم از آن می‌آید) و «مسح» او جشن گرفته می‌شود.

اما اهمیت کریسمس در دنیا و حتی بین کسانی که مذهبی نیستند، به‌خاطر نزدیکی آن با شب سال نو در تقویم «گریگوری» است. حتی یک تصور عمومی غلط، «کریسمس» را تعطیلات سال نوی اروپایی می‌داند؛ درصورتی‌که مردم اروپا و بقیه کشورهایی که از تقویم «گریگوری» استفاده می‌کنند، ‌«کریسمس» و «سال‌نو»را در دو مراسم مختلف جشن می گیرند. حتی در حدّفاصل بین این دو، مردم به  سرکار باز می‌گردند و بخش دولتی و خصوصی هم از 26‌تا‌30‌دسامبر کار می‌کنند.

اما جنبه اصلی کریسمس که «تولد» عیسی‌مسیح است و نزدیکی آن به شب‌ «یلدا» باعث شده بسیاری از ایرانی‌ها تصور کنند = «کریسمس» از «یلدا»‌ عاریه گرفته شده است. راه ارتباط معمول بین این دو که مرتب مطرح می‌شود،  از طریق مذهب «مهرپرستی» یا «میترائیسم» است. حامیان ارتباط مستقیم «کریسمس» و «یلدا» می‌گویند «یلدا» در ایران جشن تولد «میترا»، یکی از خدایان مهم دین مشترک ایرانی است. به‌دلیل محبوبیت دینی به‌اسم «میترائیسم» در روم، که مستقیما دینی عاریه‌گرفته از ایران تلقی می‌شود، زمان تولد عیسی‌مسیح توسط کلیسای مسیحی روم، «یلدا» تعیین شده تا به تشریفات یلدایی رنگ مسیحی زده شود؛ یعنی  بهانه‌ای بوده که شب «تولد میترا»(«یلدا») تبدیل شود به شب «تولد عیسی»(«کریسمس»).

مانند همه روایات، این روایت  هم برمبنای بخشی از حقایق، اما با استفاده دل‌بخواهی از آن‌ها و در نظرنگرفتن تمام جنبه‌ها بنا شده است. اولا؛ وجود جشنی در اول زمستان و آخر پاییز، به‌خصوص در بلند ترین شب سال، به‌دلیل مذهبی احتیاجی ندارد. از دوران بسیار قدیم، اکثر جشن‌های انسانی برمبنای تغییر فصل‌ها و چرخه‌های کشاورزی بنا شده بود. جشن‌های پاییزی، بهاره و زمستانی در همه جوامع وجود دارد. در هردو مورد «یلدا» و «کریسمس»، دستگاه مذهبی و باورهای دینی سعی کرده‌اند به جشن‌های موجود، رنگ‌و‌بوی آیینی بدهند. پس نزدیک بودن زمان کریسمس به یلدا را نباید دلیل ارتباط مستقیم بین این دو تلقی کرد و به «مهرپرستی» ربط‌اش داد. جشن نوروز و عید‌پاک هم بسیار نزدیک هستند(هردو در اوایل بهار، و این‌که در دوران قدیم، سال نوی رومی هم از اول بهار شروع می‌شده است).

اما ارتباط بین یلدا و «میترا» متعلق است به بالاگرفتن «میترائیسم» در روم. پس اصلا از اول میان آنها ارتباطی وجود نداشته، تا بعدها توسط رومی‌ها به‌عاریه گرفته شود. بلکه جشن «یلدا»، یعنی تولد «شمش» خدای خورشید بابلی‌ها، توسط «مهرپرستان» رومی، به‌عنوان جشن تولد خدای بزرگ آفتاب عاریه گرفته شده است. در ایران، هویت «یلدا»، که از بابل  به‌عاریه گرفته شده، به‌عنوان جشن اول زمستان حفظ شده و هیچ‌وقت، جشن تولد «مهر/میترا» نبوده است.

نکته اصلی این‌‌جاست: «مهرپرستی» رومی به‌غیر از اسم، به خدای «مهر/میترا» ایرانی‌ها ربطی ندارد. میترای ایرانی، خدای «خورشید» نیست و تقریبا هیچ‌یک از خصایلی که در «میترائیسم» رومی به «میثراس» نسبت داده شده، در متون ایرانی «مهر/میثرا» وجود ندارد. میثرا/مهر ایرانی، خدای قراردادهای اجتماعی و دوستی، و در نتیجه «مهر»(=محبت) است. در افسانه‌های ایرانی، در عوض «خور»‌(یا «خور-شید»=«آفتاب درخشنده») خدای خورشید بوده. ارتباط بین «میثرا/مهر»، نور و روشنایی فقط بعد از یکی شدن «میثرا/مهر» و «هلیوس» یونانی در روم -و نه ایران- به‌وجود آمده است. پس، به‌جز اسم «میثراس»، بین آیین رومی «میترائیسم» و خدای ایرانی «مهر» و رسوم او ارتباطی نیست.

آیین «میترائیسم» رومی، مخلوطی از باورهای بابلی-سریانی، یونانی، و رومی است که فقط مردان، به‌خصوص سربازان رومی، اجازه ورود به مراسم‌اش را داشتند. هیچ مدرکی نیز از وجود این آیین در ایران و بین ایرانیان در دست نداریم. از طرف دیگر، شاخصه‌های «میثرا/مهر» ایرانی، به‌صورتی‌که در متون اوستایی مانند «مهریشت» وجود دارند، نیز در «میثراس/هلیوس» رومی دیده نمی‌شود.

حقیقت این است که تاریخ کریسمس در 24/25 دسامبر(4و5‌دی‌ماه) و نزدیکی آن به یلدا که دلیل اصلی ارتباط « مهرپرستانه»‌شان بود، هنوز هم در تمام دنیای مسیحی یک‌دست نیست. در کشورهایی که «کریسمس» جشن گرفته می‌شود، جشن‌های «ستورنالیا»(که رسم هدیه دادن کریسمس‌از آن می‌آید) یا «یول» (که هنوز هم در کشورهای شمال اروپا اسم جشن کریسمس است) هم در همین دوره جشن گرفته می‌شدند. در بسیاری از کشورهایی که مسیحیت ارتودکس در آن‌ها مذهب قالب بوده است، تا همین چند دهه اخیر، کریسمس در روز ششم ژانویه جشن گرفته می‌شد. در کشور ما، ایران، هم امروزه اکثریت مسیحیان ایرانی، یعنی ارامنه(گریگوری و کاتولیک) جشن کریسمس را در روز  ششم ژانویه(16دی‌ماه) برگزار می‌کنند. نزدیکی بین «کریسمس» در تقویم اروپایی و «یلدا» در همین «اول زمستان»‌بودن‌شان است که با ده‌ها جشن دیگر(از جمله یول، ستورنالیا، و حتی «دونگژی» چینی) مشترک است. کریسمس مسیحی در اروپا، مخلوطی است از مراسم مختلف مردمی که قبل از مسیحیت در اروپا زندگی می‌کردند و باورهای مذهبی مسیحی که در قالب آن ریخته شده است.

شاید بهتر باشد که ما از وجود این رسوم، و حداقل تاریخ صحیح آن، در بین هم‌وطنان ایرانی‌ ارمنی‌مان باخبرتر شویم و با آن‌ها جشن بگیریم و برای شادی کردن در اول زمستان، احتیاجی به پیدا کردن رابطه بین جشن‌های اروپایی و رسوم خودمان نداشته باشیم.    

نویسنده : خداداد رضاخانی


رازهای تاریخی یلدا و کریسمس




شب چله شب یلدا کریسمس جشن های ایرانی تاریخچه شب یلدا میترائیسم



مطالب مرتبط

12 قانون عجیب ازدواج در خانواده سلطنتی
چهل سال تلاش برای حفظ زبان فارسی
از لقانطه تا نادری





نظرات کابران باهوک ریویو

پربازدید ها