خرید اینترنتی کتاب و نوشت افزار

صد و نود سال از جدایی سرزمین های ایران

صد و نود سال پیش در چنین روزی (اول اسفند 1206) بود، که در پی جنگ های ایران و روسیه در دورۀ قاجار و زمان فتحعلی شاه و شکست های پی در پی ایران، قراردادی بین ایران و روسیه بسته شد

که به عهدنامۀ ترکمانچای مشهور شد. این معاهده پس از شکست ایران در قفقاز جنوبی و آذربایجان امضا شد و طی آن خانات ایروان و نخجوان از ایران سلب و به روسیه داده شد. ایران حق کشتیرانی در دریای خزر را از دست داد و ملزم به پرداخت 10 کرور تومان به عنوان غرامت به دولت روسیه شد.  این قرارداد در روستای ترکمانچای نزدیک شهر میانه در شانزده ماده بسته شد. میرزا ابوالحسن خان شیرازی و الله‌یار خان آصف‌الدوله از سوی دولت ایران و ایوان پاسکویچ از طرف روسیه مسئول امضای این قرارداد شدند.

پانزده سال قبل از این معاهده، عهدنامۀ گلستان بین دو کشور ایران و روس بسته شده بود که ننگین تر از ترکمانچای بود و نتیجۀ چند شکست سنگین نظامی ایران از دولت روس بود. عهدنامۀ گلستان، اولین قرارداد ایران با یک دولت غربی و از موضع ضعف به امضا می رسید. این قرارداد نیز شامل واگذاری مناطقی از قفقاز (گرجستان، قره‌باغ، گنجه، داغستان، شیروان، شکی، قبه، دربند، بادکوبه (باکو) و بخشی از تالش) به روسیه بود.

با آغاز جنگ دوم ایرانیان با روس ها که با حمله حسین خان بیگلربیگی به مناطق تحت تصرف روسیه در ژوئن ۱۸۲۶ آغاز شد، به استثناء چند پیروزی نظامی موقتی، مابقی شکست‌های نظامی تحقیرآمیز بود و عقب‌نشینی‌های دائمی را در پی داشت؛ به‌ طوری که در ارتش ایران ابدا توان مقاومت باقی نمانده بود و تهران هم بطور جدی تهدید می‌شد.

به طور مثال یک سال پس از شروع جنگ، تزاری ها در یکم اکتبر سال 1827 ایروان را گرفتند. در شانزدهم همان ماه پاسکویچ از جلفا عبور کرد و به آذربایجان رسید. مرند نیز در بیست و هشتم اکتبر به دست او افتاد و سرانجام تبریز در سی و یک ام اکتبر 1827 به اشغال روس ها درآمد. حکام اردبیل و خوی و اهر درخواست کردند تا به صورت داوطلبانه شهر را تقدیم روس ها کنند.

وضع به صورتی شد که تمام آذربایجان به تصرف روس ها درآمد و چنانچه نیکلای اول با حمله به تهران موافقت می کرد، هیچ سدی برای تصرف تهران وجود نداشت. در همین وقت مک دونالد، وزیر مختار انگلیس که از پیشرفت روسیه نگران شده بود، پیشنهاد میانجگری می دهد و فتحعلی شاه نیز می پذیرد. ایران با امضای قرارداد ترکمانچای با واگذاری ایروان و نخجوان، تبریز و آذربایجان را باز پس گرفت و جلوی سقوط تهران گرفته شد. مورد ننگین این معاهده، جنگ جاهلانه ای است که به تحریک انگلیس ها به راه انداخته شد و آتش آن، ایران را به کشوری نیمه مستعمره تحت سیطرۀ انگلیس و روسیه درآورد.

 

مفاد عهدنامه ترکمانچای

1.واگذاری خانات ایروان و نخجوان به دولت روسیه و تخلیه تالش و مغان از سپاه ایران.

2.پرداخت ده کرور تومان (پنج میلیون تومان) به طور اقساط از طرف ایران به روسیه به عنوان غرامت جنگی .

3.اجازه عبور و مرور آزاد به کشتی‌های تجاری روسی در دریای مازندران

4.رضایت به انعقاد یک عهدنامه تجاری بین ایران و روسیه و حق اعزام کنسول و نمایندگان تجاری به هر منطقه از مناطق ایران که روس‌ها لازم بدانند.

5.حمایت روسیه از ولیعهدی عباس میرزا و کوشش در به سلطنت رساندن وی پس از مرگ شاه .

6.اعطای حق قضاوت کنسولی به اتباع روسیه (طبق این ماده در صورت ارتكاب جرمِ اتباع روس در ایران، دادگاه های ایران حق كوچكترین دخالتی را نداشتند؛ همان کاپیتولاسیون)

 

با انقلاب اکتبر و پیروزی لنین، وی برای اثبات حسن نیت خود نسبت به ملل ضعیف جهان الغای تمام امتیازات استعماری این معاهده را لغو کرد که شامل کاپیتولاسیون می شد؛ اما هیچ کدام از سرزمین های از دست رفته بازگردانده نشد و چنان که انتظار می رفت، مصوبه دوم، توسط دولت انگلیس رد شد.







مطالب مرتبط

12 قانون عجیب ازدواج در خانواده سلطنتی
چهل سال تلاش برای حفظ زبان فارسی
از لقانطه تا نادری





نظرات کابران باهوک ریویو

پربازدید ها