خرید اینترنتی کتاب و نوشت افزار

بزرگترین سد قوسی  برای نیم هزاره

امروز سالروز ثبت «سد کریت» است. سدی تاریخی در شهر طبس، کیلومتر پنجاه و شش جادۀ طبس-دیهوک.

سد کریت یا کوریت در سال 1350 میلادی احداث شد و به مدت 550 سال بزرگ ترین سد قوسی جهان بود. این سد با ارتفاع شصت متر، بلندترین سد جهان بوده و جالب آنکه با عرض تاج یک متر هنوز هم عنوان نازک ترین سد را یدک می کشد. سد قدیمی کریت دارای مخزنی با حجم یک میلیون مترمکعب آب است و از قرن های دور وظیفۀ آبیاری روستاهای پایین دست را بر عهده داشته؛ از این رو در آبادانی و تامین معیشت آن منطقه، نقش مهمی ایفا می­کرده و همچنین عامل مهمی در مهار سیلاب ها بوده است. این بنای سنگ و ساروجی یکی از سازه های منحصر به فردی است که حاصل نبوغ معماران ایران قدیم است. سد كریت در یك منطقۀ كوهستانی سی كیلومتری كویر نمک و در یک درۀ بسیار باریک قرار گرفته است.

مسیر صعب العبوری که سد در آنجا بنا شده، هنوز هم به همان شکل مانده و تغییر زیادی نکرده است. قدمت این سد به هفتصد سال قبل می رسد. البته این سد در قرن پنجم تعمیر شده و برخی از کارشناسان عمر آن را بیش از هزار سال می دانند که قبل از احداث آن هیچ راه دسترسی به منطقه وجود نداشته است.

از نکات قابل توجه در مهندسیِ این سد، قوسی بودن آن است که سبب شده سد مقاومت بیش تری در برابر فشارهای ناگهانی و عوامل طبیعی مانند زلزله داشته باشد. مقاومت آن به حدی بوده که حتی در زلزلۀ 7/4 ریشتری طبس در سال پنجاه و هفت، هم آسیبی ندید. این سد را شگفت انگیزترین دستاورد بشر در دورۀ قرون وسطا می دانند. از دو هزار سال قبل تا اوایل قرن بیستم مهم ترین سدهای تاریخی دنیا در ایران (سد ایزد خواست در فارس، سد کریت طبس، سد کبار قم) احداث شده بودند.

در سال هشتاد و پنج سد بتنی و وزنی جدید قوسی شکلی به منظور محافظت از سد قدیمی جلوی سد کریت ساخته شد. متاسفانه با توجه به خشکسالی های اخیر، این دو سد خالی مانده و تنها به جایگاهی برای عکاسی تبدیل شده است. سد کریت در سال 1379 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. طول تاج سد، تنها هشتاد درصد ارتفاع سد است و برخلاف سدهای وزنی، شیب پایین دست قائم و شیب بالا دست آن مایل می باشد که این موضوع احتمالا به خاطر دسترسی مشکل به قسمت پایین دستِ سد می‌باشد. مصالح سنگ و ساروجی که در ساخت سد کریت به کار رفته اند؛ شامل: آب، آهک، خاکستر و خاک رس است که این مصالح به ساروج خصوصیاتی مانند خاکسترهای آتشفشانی داده اند. از آب این سد برای آبیاری مزارع روستایی که در بیست و شش کیلومتری پایین دست سد قرار داشته، بهره می گرفته اند. رودخانه ای که از آب سد پر می شده، از دره ای باریک عبور و وارد دشت می شده است. طبق گفته ها مسیر دسترسی سد به حدی صعب العبور بوده که در زمان احداث سد، امکان حمل و نقل آذوقه وجود نداشته و غذای مهندسین با شکار کردن و آب مورد نیازشان نیز از چشمۀ جوشانی که در آن نزدیکی جریان داشته ، تامین می شده است.

 

سد کریت بیش از هزار مرتبه روگذری سیلاب را تجربه کرده است. جهت تنظیم آب به دلیل خطراتی که در موقع آبگیری سد داشته، در بدنۀ آبگیر سد، کشاورزان تنوره ای احداث کردند که با استفاده از آن، فرد متصدی داخل مخزن می رفته و در ارتفاعات مختلف به وسیله الوارهایی که داشته‌اند، خروجی‌های مختلف را باز می کرده تا آن ها بتوانند در حد نیاز و به صورت بازۀ زمانی مطمئن از آب سد مصرف کنند.

در شکاف صعب العبور تابلوی جلوی سد که در زمان احداث در هفتصد سال پیش ساخته شده، نقوش کمرنگ بز کوهی دیده می شود. بز کوهی نمادی است که در دوره ماقبل تاریخ، سمبلی از فرشتۀ درخواستِ آب و زایندگی بوده است که به همین دلیل آن را در دل این سد حک کرده اند و به این باور بوده اند که به یاری این فرشته آب همیشه درون سد جریان دارد.



بزرگترین سد قوسی سد کریت



مطالب مرتبط

12 قانون عجیب ازدواج در خانواده سلطنتی
چهل سال تلاش برای حفظ زبان فارسی
پر پیچ و خم به سوی طبیعت سبز





نظرات کابران باهوک ریویو

پربازدید ها