خرید اینترنتی کتاب و نوشت افزار

میراث جاودان تاریخ

میراث جاودان تاریخ

میراث جاودان تاریخ

 

امروز، روز جهانی حمام است. مکانی که ایرانی ها بیش از سه هزار سال پیش و پیش از دوره هخامنشی آن را در شهرهایشان داشته اند.

پاکیزگی و شستشوی بدن یکی از آیین های مذهب زرتشت نیز به شمار می رفته که امروز یکی از نمادهای سنتی ایران نیز به شمار می آید. البته ساخت حمام در ایران را به جمشید شاه نسبت داده اند که در این صورت قدمت آن به دوازده هزار سال می رسد. به خصوص که ایرانیان پیوند تنگاتنگی با آب داشته اند؛ چرا که یکی از چهار عنصر آیین زرتشت به شمار می رود. استفاده از حمام های عمومی به این شکل بوده که پیش از طلوع آفتاب تا ساعت هشت صبح مختص آقایان و از آن ساعت تا ظهر و چند ساعت پس از آن مختص بانوان بوده است. از زمانی که آیین میتراییسم در ایران گسترش یافت، ایرانیان می بایست پیش از شروع مراسم مذهبی خود را شستشو می دادند.

قدیمی ترین حمام شده در ایران را در محوطه تخت جمشید و در دو ضلع شمالی و جنوبی کاخ آشور کشف کرده اند.

شاهد وجود حمام در ایران، اشعار شاهنامه فردوسی است. چنان که آمده است:

بدو گفت بابک به گرمابه شو

همی باش تا خلعت آرند نو

یکی کاخ پرمایه او را بساخت

ازان سرشبانان سرش برافراخت

 

نخستین حمام در تهران در تاریخ 965 هجری قمری به نام «حمام خانم» در خیابان ری و در بازارچه نایب السلطنه به دستور خواهر «شاه طهماسب صفوی» بنا گردید. به همین جهت نام آن را حمام خانم گذاشتند. اما به دلیل باورهای آن زمان مردان ایرانی که کراهت داشتند به حمامی بروند که نام آن خانم است، ناچارا به حمام قبله تغییر نام داد. نام جدید به دلیل این بود که درب حمام رو به قبله بوده است. این حمام قدیمی ترین ساختمان در تهران است که در آن سال ها ساخته شده و هنوز هم پابرجاست.

در حمام های قدیم هنگام سحر بوق هایی را که از شاخ ساخته شده بود، به صدا درمی آوردند که بدین صورت باز شدن حمام را اعلام می کردند. نوبت دوم صدای بوق به این معنا بود که از این لحظه به بعد حمام زنانه است. طبق نقشه های دوره قاجاریه در زمان ناصرالدین شاه، شمار حمام های تهران به تعداد صد و پنجاه و شش عدد به ثبت رسیده است.

در این دوره تقریبا تمام محلات و خیابان های تهران دارای حمام عمومی بوده اند. نکته مثبت وجود حمام های عمومی، تقویت روحیه جمع گرایی به جای فردگرایی بود. در حمام های قدیم با نوشیدنی هایی مثل آب زرشک، آب آلو و چای و نوشابه از مراجعین پذیرایی می شد.

مردم در حمام های قدیم علاوه بر تطهیر، در کنار دوستان و آشنایانشان به گفتگو می پرداختند و در واقع حمام های عمومی به مثابه محفلی برای گفتگو و دیدارها بوده و گاها نقش یک رسانه را نیز بازی می کرده است. گاسپار دروویل، افسر فرانسوی در دوره فتحعلی شاه در خاطرات خود نقل کرده که ایرانی ها ساعت ها برای گفتگو و رد و بدل کردن اخبار در حمام ها می نشستند. این حمام ها گاها مکانی برای انتخاب عروس آینده نیز بوده اند و وصلت های بسیاری در آن دوران از دل همین مکان صورت می گرفته است.

از حمام های تاریخی ایران می توان به حمام وکیل شیراز، گنجعلی خان کرمان، حمام شیخ بهایی، حمام وکیل الملک و بسیاری حمام های دیگر که معماری بسیار زیبایی دارند، اشاره کرد. شکوفایی معماری و سازندگی در این حمام ها چنان حیرت انگیز است که هنوز هم راز برخی از آن ها نهفته باقی مانده است. مثلا راز حمام شیخ بهایی اصفهان که سال ها ذهن همه را به خود مشغول کرده است. آب این حمام تنها با یک شمع گرم می شده است و این شمع همیشه روشن بوده است.

جدی ترین نظریه ای که درباره این حمام تاریخی مطرح شده، سیستم سفالینه زیرزمینی است که با روش مکش گازهایی چون متان و اکسیدهای گوگردی به مشعل خزینه حمام هدایت می شده و به عنوان منبع گرما در مشعل می سوخته است. بر اساس گفته های اهالی قدیم محله، پشت حمام مردابی دست ساز قرار داشته که آب فاضلاب به آن جا جاری می شده است که احتمالا گاز مورد نیاز از این مرداب دست ساز تامین می شده است. شمعی که به دست شیخ بهایی ساخته و آب حمام را همیشه گرم نگه می داشته، از جنس طلا بوده و با توجه به اینکه طلا از رساناترین فلزات برای گرماست، انرژی حرارتی زیادی را منتقل می کرده است.



تاریخچه حمام های عمومی روز جهانی حمام








نظرات کابران باهوک ریویو